جراحی پانکراس

جراحی پانکراس مجموعه‌ای از روش‌های جراحی است که برای درمان مشکلات و بیماری‌های پانکراس (لوزالمعده) استفاده می‌شود. پانکراس یکی از اعضای حیاتی بدن است که در هضم غذا و تنظیم قند خون نقش دارد؛ بنابراین عمل جراحی آن بسیار حساس است.

برای بیمارانی که با سرطان کبد، متاستاز یا ضایعات پیچیده کبدی مواجه هستند، انتخاب مرکز مناسب اهمیت زیادی دارد؛ اطلاعات بیشتر در صفحه کلینیک کبد در تهران در دسترس است.

انواع جراحی پانکراس (لوزالمعده)

این عمل جراحی با روش‌های مختلفی انجام می‌شود.

1.ویپل (Pancreaticoduodenectomy)

یکی از رایج‌ترین و پیچیده‌ترین جراحی‌های پانکراس است که شامل برداشتن سر پانکراس، دوازدهه (قسمت اول روده کوچک)، بخشی از مجرای صفراوی، کیسه صفرا و در برخی موارد بخشی از معده است. این روش اغلب برای درمان سرطان‌های سر پانکراس، تومورهای خوش‌خیم و پانکراتیت مزمن استفاده می‌شود.

2. پانکراتکتومی کامل (Total Pancreatectomy)

در این روش، اقدامات جراح پانکراس شامل برداشتن کل پانکراس، کیسه صفرا، بخشی از معده و دوازدهه و در برخی موارد بخشی از روده کوچک و طحال می‌شود. این عمل جراحی برای موارد شدید سرطان پانکراس یا پانکراتیت مزمن که به سایر درمان‌ها پاسخ نداده‌اند، انجام می‌شود.

3.پانکراتکتومی جزئی (Distal Pancreatectomy)

شامل برداشتن قسمت دم پانکراس و اغلب طحال است که برای درمان تومورهای موجود در قسمت دم پانکراس صورت می‌گیرد.

4.جراحی‌های لاپاروسکوپیک و کم تهاجمی

از روش‌های کم تهاجمی است که در آن حراج پانکراس از ابزارهای لاپاروسکوپیک برای انجام جراحی استفاده می‌کند. کاربرد این روش برای برخی از تومورها و مشکلات خوش‌خیم پانکراس یا لوزالمعده است.

دکتر سید یحیی ضرغامی فلوشیپ پیوند کبد/ جراحی پانکراس/ جراحی مجاری صفراوی / پیوند اعضای داخل شکم

چه بیماری‌هایی ممکن است به جراحی پانکراس نیاز داشته باشند؟

جراحی پانکراس تنها به سرطان این عضو محدود نمی‌شود؛ طیف وسیعی از بیماری‌ها و ضایعات پانکراسی ممکن است نیازمند بررسی و اقدام جراحی باشند. تصمیم نهایی برای جراحی همواره بر اساس نوع ضایعه، محل درگیری و شرایط بیمار توسط تیم تخصصی اتخاذ می‌شود.

مهم‌ترین بیماری‌هایی که ممکن است نیازمند جراحی پانکراس باشند:

✅ سرطان پانکراس — شایع‌ترین دلیل مراجعه برای جراحی ✅ توده سر پانکراس — نیازمند بررسی دقیق قبل از تصمیم‌گیری ✅ تومورهای جسم یا دم پانکراس ✅ کیست‌های پانکراس با ویژگی‌های پرخطر ✅ تومورهای نورواندوکرین پانکراس (در موارد منتخب) ✅ تومورهای خوش‌خیم یا پیش‌سرطانی واجد شرایط جراحی ✅ ضایعات آمپول واتر یا ناحیه اطراف سر پانکراس ✅ موارد پیچیده پانکراتیت مزمن ✅ ضایعاتی که باعث انسداد مجرای صفراوی یا دستگاه گوارش شده‌اند

درگیری عروق و تأثیر آن بر جراحی سرطان پانکراس

یکی از سوالاتی که بسیاری از بیماران مبتلا به سرطان پانکراس پس از تصویربرداری با آن مواجه می‌شوند این جمله است: «تومور به رگ نزدیک است». این جمله معمولاً نگرانی زیادی ایجاد می‌کند، اما دقیقاً به چه معناست و چه تأثیری بر امکان جراحی دارد؟

پانکراس در مجاورت مستقیم چند عروق حیاتی شکمی قرار دارد؛ از جمله ورید پورت، ورید مزانتریک فوقانی، شریان مزانتریک فوقانی، شریان سلیاک و شریان کبدی. از آنجا که این عروق نقش حیاتی در خون‌رسانی به روده و سایر اندام‌های شکمی دارند، میزان تماس یا درگیری تومور با هرکدام از آن‌ها، مستقیماً روی امکان و ایمنی برداشت کامل تومور تأثیر می‌گذارد.

به‌طور کلی، ارزیابی درگیری عروقی در تصویربرداری (معمولاً سی‌تی‌اسکن با پروتکل اختصاصی پانکراس) بر اساس معیارهایی مانند میزان تماس دایره‌ای تومور با رگ (بر حسب درجه)، وجود یا نبود تغییر شکل یا تنگی رگ، و طول ناحیه‌ی درگیر انجام می‌شود. بر همین اساس است که سرطان پانکراس در دسته‌های قابل‌برداشت، مرزی قابل‌برداشت یا موضعی پیشرفته طبقه‌بندی می‌شود. هرچه تماس تومور با عروق اصلی بیشتر و پیچیده‌تر باشد، احتمال نیاز به درمان‌های پیش از جراحی برای کوچک کردن تومور، یا حتی محدود شدن امکان جراحی، بیشتر می‌شود. در برخی مراکز تخصصی، در صورتی که درگیری عروقی محدود باشد، جراحان با تجربه‌ی کافی می‌توانند بخشی از رگ درگیر را نیز همراه با تومور بردارند و با روش‌های ترمیمی عروقی، مسیر خون‌رسانی را بازسازی کنند؛ هرچند این نوع جراحی پیچیدگی و ریسک بیشتری دارد.

درمان قبل از جراحی سرطان پانکراس (شیمی‌درمانی نئوادجوانت)

در بسیاری از بیماران، به‌خصوص در تومورهای مرزی قابل‌برداشت (Borderline Resectable) و برخی بیماران پرخطر با تومور قابل‌برداشت، شیمی‌درمانی پیش از جراحی یا شیمی‌درمانی نئوادجوانت (Neoadjuvant Chemotherapy) بخش مهمی از برنامه‌ی درمانی محسوب می‌شود.

هدف از این نوع درمان چند مورد است: کوچک کردن تومور و کاهش میزان تماس آن با عروق مهم اطراف، افزایش احتمال برداشت کامل تومور در حین جراحی، درمان زودهنگام سلول‌های سرطانی احتمالی که ممکن است در مراحل اولیه هنوز در تصویربرداری قابل شناسایی نباشند، و در نهایت، ارزیابی پاسخ زیستی تومور به درمان دارویی پیش از تصمیم نهایی برای جراحی.

پس از اتمام دوره‌ی شیمی‌درمانی نئوادجوانت، بیمار مجدداً با تصویربرداری ارزیابی می‌شود تا مشخص شود آیا تومور به‌اندازه‌ی کافی کوچک شده و امکان جراحی ایمن فراهم شده است یا خیر. در برخی بیماران، ترکیب شیمی‌درمانی با پرتودرمانی نیز پیش از جراحی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

درمان بعد از جراحی سرطان پانکراس (شیمی‌درمانی تکمیلی)

پس از انجام جراحی و برداشت تومور، تصمیم‌گیری درباره‌ی درمان بعدی به‌هیچ‌وجه به معنای پایان مسیر درمان نیست. نمونه‌ی برداشته‌شده در جراحی توسط پاتولوژیست به‌دقت بررسی می‌شود و بر اساس یافته‌های این بررسی، از جمله وضعیت حاشیه‌های جراحی (تمیز یا درگیر بودن حاشیه‌ی برداشت)، وضعیت غدد لنفاوی برداشته‌شده و درجه‌ی تهاجم تومور، تصمیم درباره‌ی نیاز به شیمی‌درمانی تکمیلی یا ادجوانت (Adjuvant Chemotherapy) گرفته می‌شود.

هدف اصلی از درمان تکمیلی پس از جراحی، از بین بردن سلول‌های سرطانی میکروسکوپی است که ممکن است پیش از جراحی یا در حین آن، فراتر از ناحیه‌ی برداشته‌شده گسترش یافته باشند اما در تصویربرداری قابل تشخیص نبوده‌اند. در بیمارانی که غدد لنفاوی درگیر یا حاشیه‌ی جراحی مثبت (وجود سلول سرطانی در لبه‌ی برش) داشته باشند، اهمیت درمان تکمیلی معمولاً بیشتر است. تصمیم نهایی درباره‌ی نوع، مدت و شدت شیمی‌درمانی تکمیلی، توسط تیم انکولوژی و بر اساس شرایط اختصاصی هر بیمار تعیین می‌شود.

عوارض جراحی پانکراس

جراحی پانکراس، به‌ویژه در اعمال بزرگی مانند جراحی ویپل، از جمله جراحی‌های پیچیده‌ی شکمی محسوب می‌شود و مانند هر جراحی بزرگ دیگری، می‌تواند با عوارضی همراه باشد. آگاهی از این عوارض به بیمار کمک می‌کند تا تصویر واقع‌بینانه‌تری از مسیر درمان و دوران بهبودی داشته باشد. مهم‌ترین عوارض احتمالی جراحی پانکراس عبارت‌اند از:

• فیستول یا نشت شیره‌ی پانکراس: یکی از مهم‌ترین و شناخته‌شده‌ترین عوارض اختصاصی جراحی پانکراس
• خونریزی: چه در حین جراحی و چه در روزهای پس از آن
• عفونت: در محل جراحی یا به‌صورت عفونت داخل شکمی
• تأخیر در تخلیه‌ی معده: کند شدن حرکت طبیعی معده پس از جراحی، که می‌تواند باعث تهوع و ناتوانی موقت در تحمل غذا شود
• مشکلات گوارشی: از جمله تغییر در روند هضم و جذب غذا
• کاهش وزن: به‌ویژه در ماه‌های اول پس از جراحی، ناشی از تغییرات گوارشی و کاهش موقت اشتها
• دیابت: در صورتی که بخش قابل توجهی از بافت تولیدکننده‌ی انسولین پانکراس برداشته شده باشد
• سوءجذب و نیاز به آنزیم پانکراس: در صورت کاهش تولید آنزیم‌های گوارشی پانکراس، ممکن است بیمار نیاز به مصرف مکمل آنزیمی برای کمک به هضم غذا داشته باشد.

فیستول پانکراس بعد از جراحی چیست؟

فیستول پانکراس (Pancreatic Fistula) به نشت شیره‌ی گوارشی پانکراس از محل اتصال جراحی (آناستوموز) به داخل حفره‌ی شکمی گفته می‌شود و یکی از شایع‌ترین و مهم‌ترین عوارض اختصاصی پس از جراحی‌های پانکراس، به‌ویژه جراحی ویپل، محسوب می‌شود. علت اصلی این عارضه، ماهیت بافت نرم و شکننده‌ی پانکراس است که ترمیم و اتصال آن به روده یا معده را نسبت به سایر اندام‌های گوارشی، حساس‌تر می‌کند.

شدت فیستول پانکراس طیف وسیعی دارد؛ از نشت خفیف و بدون علامت که تنها با آزمایش مایع درناژ شناسایی می‌شود، تا نشت‌های شدیدتر که می‌توانند با عفونت، خونریزی یا نیاز به مداخله‌ی مجدد همراه باشند. به همین دلیل، در بسیاری از بیماران پس از جراحی پانکراس، درن (لوله‌ی تخلیه) در محل جراحی قرار داده می‌شود تا در صورت بروز نشت، به‌سرعت شناسایی و به‌طور مناسب مدیریت شود.

مدیریت فیستول پانکراس بسته به شدت آن متفاوت است و می‌تواند شامل ادامه‌ی درناژ، تنظیم تغذیه، درمان دارویی یا در موارد شدیدتر، مداخله‌ی رادیولوژی یا جراحی مجدد باشد. تشخیص زودهنگام و پیگیری دقیق پس از جراحی، نقش مهمی در کاهش عوارض ناشی از این نوع نشت دارد.